Güç istikrarları değişiyor! ABD dolarının hegemonyası zayıflıyor

0

BEĞENDİM

ABONE OL

News

0

Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Finans ve Bankacılık Kısım Lideri Prof. Dr. İtimat Delice, ABD dolarının dünya için rezerv para statüsü pozisyonunu, Rusya-Ukrayna savaşı ve sonrasında mahallî para ünitelerinin durumunu ve ABD dolarının dünya üzerindeki hegemonyasının neden bir müddet daha sarsılmayacağını AA Tahlil için kaleme aldı.

Zaman vakit ABD dolarının global hakimiyetinin azalacağına ve hatta ortadan kalkacağına yönelik tezli çıkışlar ve beklentiler gündeme geliyor. Lakin bu beklentiler kısa müddet sonra yerini mevcut sisteme ahenk eksikliklerinin giderilmesine yönelik eforlara bırakıyor.

2008 finansal krizinden sonra gündemi bir mühlet meşgul eden de-dolarizasyon[1]girişimleri, Rusya’ya yönelik yaptırımlar sonrasında yine ve daha güçlü bir biçimde gündeme geldi. Birçok uzman evvelki durumu referans alarak, doların global ekonomiyi yöneten kurallara dayalı tertibin çıpası olarak kıymetli bir işlev icra ettiğini ve doların hakimiyetine ait tartışmaların bu gerçekliği ihmal ettiğini savunarak bu durumun da kalıcı sonuçları olamayacağı istikametinde değerlendirmeler yapıyor. Fakat bu sefer görünüm daha farklı. Doların hegemonyası devam etse de bu durumu orta ve uzun vadede aksine çevirmeye yönelik ciddiye alınabilecek çok sayıda gelişme ve teşebbüs kelam konusu.

DOLAR HEGEMONYASI VE ABD’NİN TUTUMU

Amerika Birleşik Devletleri’nin (ABD) öbür ülkelere yaptırım uygulama gücü direkt doların merkezi rolünden kaynaklanıyor. Doların rezerv para statüsü ve yaygın kullanımı, ABD’ye istediğinde süreçleri engellemek ve varlıklara el koymak üzere harika bir güç kullanma imkanı sunuyor. Halihazırda kimi ülkeler ABD öncülüğünde Batı’nın yaptırımlarına maruz bırakılırken öbür birçok ülkeye de bu yaptırımlar üzerinden gözdağı veriliyor.

ABD’nin bu imkanı vakit zaman global menfaatler manzarası altında kendi çıkarları doğrultusunda keyfi bir biçimde kullanması değerli rahatsızlıklar doğuruyor. Mevcut durumda Batılı ülkeler de dahil hiçbir ülkenin, emsal şiddette olmasa bile bu çeşit yaptırımların konusu olmayacağına dair garantisi bulunmuyor. Bu pencereden bakıldığında, doların hakimiyetini zayıflatan faktörler ortasında ekonomik gelişmelerin yanı sıra jeopolitik gelişmelerin de tesirinin tartısı hissediliyor. Jeopolitik tansiyonlar de-dolarizasyon teşebbüslerinde birtakım hareketlenmelere yol açarken, istekli yahut mecburî ABD’nin yanında bulunan ülkelerde de güvenlik telaşları ekonomik dertlerin önüne çıkıyor.

RUSYA’YA YAPTIRIMLAR

Rusya, 2014 yılında Kırım’ı yasa dışı ilhakının akabinde ABD ve Avrupa Birliği (AB) kaynaklı yaptırımlara maruz kaldı. 2022 yılında başlayan Rusya-Ukrayna savaşının akabinde ise bu yaptırımların kapsamı ve şiddeti arttı. Kelam konusu yaptırımlar, finansal ve ticaridir. Finansal yaptırımlar kapsamında Rusya Merkez Bankası rezervlerinin dondurulması, önde gelen Rus bankalarının finansal irtibat sistemi Dünya Bankalararası Finansal Telekomünikasyon Birliği’nden (SWIFT) çıkarılması, bu kurumların varlıklarının dondurulması ve milletlerarası finansal piyasalara erişime yönelik kısıtlamalar yer alıyor. Ticaret tedbirleri ise ABD menşeli teknolojik eserlerin Rusya ve Belarus’a ihracının kısıtlanması, birtakım mal ve hizmetlerin ihracat ve ithalatına yönelik kısıtlamalar ve Rus petrolüne tavan fiyat uygulamasını içeriyor.

YAPTIRIMLAR NASIL UYGULANIYOR?

ABD, kelam konusu yaptırımları doların global ölçekte kullanımını sağlayan SWIFT ve Takas Odası Bankalararası Ödeme Sistemi (CHIPS) ödeme altyapılarını kullanarak yapıyor. SWIFT, hudut ötesi ödeme ve mutabakat maksadıyla kullanılan bir irtibat sistemidir. Merkezi Belçika’da bulunan bu sistemdeki bilgiler üzerinden ABD, milletlerarası finansal akımları takip ve denetim edebiliyor. Yeniden ABD’nin denetimindeki özel bir transfer sistemi olan CHIPS üzerinden günlük yaklaşık 1,8 trilyon dolarlık süreç yapılıyor. Bu sistemler iştirakçi ülkeler açısından kıymetli fonksiyonlar görürken, vakit zaman ABD’nin sorun yaşadığı ülkeler için bir yaptırım aracına dönüşebiliyor. SWIFT üzerinden uygulanan yaptırımlar, ilgili ülkenin ekonomik ve finansal yapısı üzerinde epeyce sarsıcı tesirler doğurduğu üzere bir bütün olarak milletlerarası finansal sistemin istikrarını da tehdit ediyor. Memleketler arası ödemelerdeki rolü hasebiyle SWIFT üzerinden uygulanan yaptırımlar “finansal nükleer silah” olarak isimlendiriliyor.

Bu durum, kelam konusu sistemden dışlanarak milletlerarası ticari ve finansal süreçlerde problem yaşayan ülkeleri alternatif arayışlarına sevk ediyor. Bu manada Rusya 2014 yılında Finansal İleti Transfer Sistemi’ni (SPFS) geliştirdi. Çin buna benzeri formda 2015 yılında Hudut Ötesi Bankalararası Ödeme Sistemini (CIPS) oluşturdu. 2022’de ise Hindistan dış ticaret ödemeleri için Hindistan Rupisi Cinsinden Memleketler arası Ticaret Ödeme Sistemi’ni devreye soktu. Lakin mevcut halleriyle bu sistemlerin gerek altyapı, gerekse güvenilirlik ve kabul noktasında değerli meseleleri bulunuyor.

YAPTIRIMLAR ALTERNATİF ARAYIŞLARINI MOTİVE EDİYOR

Ekonomik yaptırımların mevcut milletlerarası rezerv para sistemini nasıl etkileyeceği değerli bir tartışma alanıdır. Tartışmanın bir tarafında global sistem açısından sıkıntılı görülen ülkelerin cezalandırılmasının yanlış bir şey olmadığını ve bu yaptırımların doların rezerv para statüsüne ziyan vermeyeceğini savunanlar yer alıyor. Karşı taraftakiler ise, bir ülkenin memleketler arası varlıklarının tek taraflı kararlarla dondurulması ve el konulması üzere sert önlemlerin yaptırıma maruz kalan ülkelerin yanı sıra öteki birçok ülkeyi de rahatsız edeceği ve alternatif arayışlarına iteceğini belirtiyorlar. Bu bağlamda kelam konusu yaptırımlar, doların global rezervler içerisindeki hissesinin gerilemesi sürecini hızlandıracak ve farklı paraların öne çıkmasına taban oluşturacaktır.

Mevcut yaptırımların yüklü olarak ABD’nin kendi çıkarları doğrultusunda dizayn edilmesi, öbür ülkelerin de bu manada gaye olabilecekleri algısını güçlendiriyor. Bu biçim yaptırımlar, memleketler arası para sisteminin birtakım ülkelere sağladığı istikrarsız ayrıcalıkların daha fazla sorgulanmasına yol açıyor ve alternatif para ve mali düzenleme arayışlarını motive ediyor. ABD yaptırımlarıyla müsabaka riski olan ülkeler alternatif nakdî ve finansal düzenlemelere daha fazla ilgi gösteriyor. Yaptırımlardan rahatsız olan birçok ülke ise ABD’yi karşılarına alarak memleketler arası sistemden dışlanma telaşlarıyla, mevcut jeopolitik şartlarda kendi güvenlikleri açısından sessiz kalmaktan yana tutum alabiliyorlar.

Diğer taraftan bu ülkeler kelam konusu yaptırımların dolaylı tesirlerine maruz kalıyor. Bu durum, ABD’nin klâsik müttefiklerini ve milletlerarası toplumun kıymetli bir kısmını direkt olmasa da dolaylı bir formda karşısına almasına neden oluyor. Ayrıyeten Rusya’ya karşı takınılan bu sert halin, İsrail’in Filistin’e karşı yürüttüğü ve bütün insanlığın vicdanını yaralayan akınları karşısında gündeme gelmemesi gerisine sığındıkları kozmik insani bedeller, üniversal hukuk ve kurallara dayalı sistemler paradigmasını da bütünüyle çökertti. Bu gelişmeler, doların hakimiyetine yönelik sorgulamaların ve meydan okumaların çok daha ileri etaplara geçmesine yol açabilecektir.

ABD DOLARININ YAKIN GELECEKTE DURUMU

ABD dolarının gücünün yakın bir gelecekte kıymetli bir aşınmaya mevzu olmayacağı düşünülüyor. Fakat orta ve uzun vadede öteki ulusal ve bölgesel para üniteleri dolara alternatif bir pozisyona gelebileceklerdir. Başka taraftan, ABD cenahında bilhassa son devirlerdeki yaptırımlar ve yaptırım tehditlerinin bu süreci hızlandırabileceğine dair telaşlar giderek artmaya başladı. ABD’nin üst seviye iktisat yöneticilerinin de ortalarında bulunduğu birtakım yetkililer ve uzmanlar, yaptırımların bu biçimde kullanımının doların global para pozisyonuna ziyan vereceğine dikkati çekiyor. Kelam konusu çevreler, ABD’nin yaptırımlar konusundaki katı halini yumuşatarak bunların yalnızca kendi jeopolitik gayeleri için değil, bütün ülkelerin menfaatleri doğrultusunda uygulandığı konusunda bir algı oluşturmasının doların prestijini koruyabileceğine dair bir kanaat içerisindeler. Bu bağlamda, yaptırımların münasebetlerinin kabul edilebilir olması, merkez bankası rezervlerinin dondurulması üzere uç uygulamalar yerine daha dar kapsamlı yaptırımların tercih edilmesi, öbür ülkelerin bu manada taraf seçmeye zorlanmaması, yaptırımların 3’üncü taraflar üzerindeki tesirlerini azaltıcı tedbirler alınması üzere somut teklifler gündeme getiriliyor.

ABD, kendi parasını, merkezinde yer aldığı milletlerarası finans alt yapıyı ve milletlerarası kuruluşlar üzerindeki hakim durumunu dış siyasetinin bir uzantısı olarak yaptırım ve tehdit gayeli kullanmaktan vazgeçerse, bu durum mevcut pozisyonunu bir müddet devam ettirmesini mümkün kılabilir. Lakin ABD’nin parasının gücünü dış siyaset maksatları için kullanmaktan vazgeçmesini ve global gelişmeleri dikkate alarak istekli biçimde Çin’e yahut öteki ülkelere mali manada bir alan açmasını ve sistemi rahatlatmasını beklemek kısa vadede pek mümkün gözükmüyor.

Diğer taraftan, de-dolarizasyon teşebbüslerinin şimdi çok tesirli sonuçlar doğurduğu söylenemez. Doların memleketler arası rezervlerdeki kullanımı 1999’da yüzde 71 iken 2022’de yüzde 58’e düşse de memleketler arası değişim aracı ve hesap ünitesi üzere öteki alanlardaki gücünde kıymetli bir gerileme kelam konusu değil. ABD’nin sahip olduğu yüksek ekonomik ve teknolojik güç, bunun ortaya çıkardığı askeri ve siyasi üstünlük, memleketler arası kuruluşlarla oluşturduğu ilgi biçimleri, oluşturduğu finansal altyapı üzere faktörler doların hakimiyetine meydan okuyacak teşebbüslerin işini kıymetli ölçüde zorlaştırıyor.

Çin başta olmak üzere ekonomik güç manasında ABD’yi dengeleyebilecek ülkelerin paralarını dolar karşısında alternatif olarak görmemiz daha uzun vakit alacak üzere görünüyor. Lakin bu süreçte bir taraftan doların hakimiyet alanının giderek zayıfladığına ve bilhassa bölgesel ekonomik entegrasyonlarda dolar yerine ulusal paraların kullanımının giderek yaygınlaştığına tanıklık edilecektir. ABD’nin milletlerarası para sistemindeki hakim konumunun zayıflamasının değerli siyasi yansımaları olacak ve global güç istikrarları değişecektir. Çok kutuplu bir para sisteminde, ABD’nin bu alandaki çok yararları ve başka alanlara da sirayet eden üstünlükleri kıymetli ölçüde ortadan kalkacaktır.